Minningabrot um höfund Áfanga
ţegar 100 ár voru frá fćđingu hans 30. júní 1899

Ógleymanleg persóna
Jón Helgason prófessor gleymist ţeim seint sem hann sáu. Ţađ var á árunum 1956-57 er ég eitt sinn var staddur í Kaupmannahöfn ađ efnt var til kvöldvöku á Kannibalen. Ţar voru gestir Ţórbergur Ţórđarson rithöfundur og Margrét kona hans og sátu viđ háborđ. Fjöldi Íslendinga sótti vökuna og var húsfyllir. Međal nafntogađra voru Jón Helgason og Sigurđur Nordal, ţá sendiherra í Kaupmannahöfn. Allir bekkir voru setnir; tylltu sumir sér í gluggakistur, ţeirra á međal Jón Helgason og sást ţar vel til hans. Mig minnir Ţórbergur hafa lesiđ upp kafla úr endurminningum sínum úr Suđursveit, sem ţá voru ađ koma út, og fékk mjög góđa áheyrn. Eftir lesturinn var ýtt á hann ađ koma međ meira og segja frá einhverju eftirminnilegu. Í fyrstu fćrđist hann undan en síđan komu sögurnar ein af annarri, međal annars nokkrar mergjađar af Árna Ţórarinssyni, sem ekki ekki höfđu fengiđ inni í ćvisögunni.

Á međan Ţórbergur lét dćluna ganga gekk hann um gólf, staldrađi viđ öđru hvoru međ sínu látbragđi, skaut orđum ađ Margrétu sinni inn á milli og bar undir hana hvort hćfđi ađ segja ţetta eđa hitt. Salurinn iđađi undir frásögn Ţórbergs og kćttust menn ţví meir sem á leiđ. Ég hafđi ekki litiđ Jón Helgason augum fyrr en fylgdist ţeim mun betur međ honum ţetta kvöld. Svipbrigđi hans undir sögum Ţórbergs voru ógleymanleg og fór ekki milli mála ađ hann naut stundarinnar. Ţegar ég heyrđi um áratug síđar af ţví látiđ ađ Jón hefđi vakiđ mikla athygli hjá norrćnum sjónvarpsáhorfendum fyrir framgöngu sína sem dómari í samnorrćnni spurningakeppni, kom ţađ ekki á óvart. Stefán Karlsson lćrisveinn Jóns sagđi mér nýlega ađ ţađ hafi ekki síst veriđ kunnátta hans í norrćnum málum sem hreif hlustendur. Hann notađi ekki "skandinavísku" eins og flestir Íslendingar tíđka heldur svarađi til á tungumáli ţess sem í hlut átti hverju sinni.

Jón Helgason og nóbelsskáldiđ
Kunningsskapur ţeirra Halldórs Kiljans Laxness og Jóns Helgasonar var náinn og gefandi, vafalaust fyrir báđa, og áhrifin frá Jóni skiluđu sér međ ýmsum hćtti inn í verk nóbelsskálsins. Ţetta er nú alkunna og međal annars stađfest af bréfaskiptum ţeirra sem Peter Hallberg rekur í sínu mikla verki um Halldór. Ţađ var Jón sem miđlađi vini sínum ţegar áriđ 1924 og síđar upplýsingum um Jón Hreggviđsson og vafalítiđ ýmsu fleira af sögusviđi Íslandsklukkunnar [Hús skáldsins 2, Mál og menning 1971, s. 87]. Svipuđu máli gegnir um Gerplu, sögusviđ og ekki síst orđfćri. Ţótt Hallddór vćri fundvís og fjölmenntađur í miđaldasögu eins og sést af fjölmörgum ritgerđum hans var Jón ţar á heimavelli ţegar kom ađ texta.

Kynni ţessara tveggja um margt ólíku manna glćddu ţannig af sér loga í bókmenntum aldarinnar ţar sem erfitt getur veriđ ađ greina hvurs er hvađ. Frásögn Halldórs af fyrsta fundi ţeirra Jóns á Café Himnaríki 1919 og síđari samskiptum er gullsígildi [Úngur ég var, Helgafell 1976, s. 72-86]. Dómur hans um skáldskap Jóns fellur svo ađ minni tilfinningu ađ best er ađ vitna til orđa Halldórs:

"Einhver sagđi ađ Jón hefđi fórnađ andagiftinni fyrir ađ ráđa teikn, leysa bönd og geta í eyđur í forntextunum. En ţekkíng á túngunni, meiri og traustari en menn hafa sagnir af, hefur gćtt ţenan mann, sem ţó var skáld ađ upplagi, hćfileika til ađ yrkja lífigćdd ljóđ samkvćmt stíltegundum allra tímabila íslenkrar málsögu, ađ dróttkvćđastíl 10ndu aldar og sálmakveđskap hinnar 17du ekki undanskildum."

Ummćli Halldórs um Gunnarshólma Jónasar Hallgrímssonar og Áfanga Jóns Helgasonar sem "kvćđi sem má skifta á milligjafarlaust" eru orđ ađ sönnu. Međ áđurnefndan upplestur Ţórbergs í huga er fróđlegt ađ sjá Halldór greina frá fyrstu samrćđum ţeirra Jóns nćr fjórum áratugum fyrr, ţar sem hann spyr um Ţórberg einan skálda á Íslandi, mann "sem enn hafđi ekki gefiđ út bók né eignast innhlaup í málgagni."

Gengiđ í helgidóminn
Ég var svo heppinn ađ upplifa ţá stemmningu sem ţví fylgdi ađ sigla utan međ ţeim fleytum sem tengdu Íslendinga viđ gamla höfuđborg sína fram eftir öldinni. Ţetta voru Ms. Dronningen međ viđkomu í Fćreyjum og Ms. Gullfoss sem stansađi oft dagpart í Leith. Baráttan um íslensku handritin var í algleymingi á sjötta tug aldarinnar og marga langađi ađ bera ţćr gersemar augum. Ţegar ég 1956 gaf mér tíma frá öldurhúsum og annarri skyldugri skemmtan međ löndum ađ líta í háskólabókasafniđ í Fjólustrćti var Árnasafn lokađ, handrit komin í kassa og biđu flutnings í Próvíanthúsiđ viđ rósagarđinn ţar sem áđur var Orlogshöfn Kristjáns fjórđa. Í annarri tilraun ég held á leiđ minni til Leipzig haustiđ 1957 fann ég safniđ fyrir á ţessum nýja stađ og fékk ađ líta inn úr undir leiđsögn Jóns, sem ţá hafđi starfađ viđ safniđ sem forstöđumađur ţess í full 30 ár. Ţetta var eins og ađ ganga í helgidóm.

Ađdáendur á fjöllum
Áđur hér var komiđ sögu hafđi ég heyrt margar sögur af Jóni frá námsmönnum í Kaupmannahöfn, ţeirra á međal Steingrími Pálssyni landmćlingamanni og Stefán Karlssyni sem brátt varđ starfsmađur Det arnamagnćanske Institut í Kaupmannahöfn (1957-1970) og síđar sérfrćđingur og forstöđumađur Stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi. Međ ţeim og fleiri skemmtilegum félögum vann ég viđ mćlingar á miđhálendinu 1956. Ţađ sumar voru ljóđ Jóns Helgasonar oft lesin hátt og í hljóđi norđan Tungnár og á Sprengisandi međ Löđmund í sjónmáli í fjarska. Steingrímur hafđi dvaliđ nokkur ár eftir stríđ í Kaupmannahöfn viđ nám og tók drjúgan ţátt í félagslífi stúdenta, ţar sem Jón var ţá hrókur fagnađar. Auk Stefáns var ég málkunnugur öđrum lćrisveini Jóns, Jónasi Kristjánssyni, sem varđ starfsmađur og síđar forstöđumađur handritastofnunarinnar hér heima frá 1971. Frásagnir ţessara manna nćgđu til ađ gera Jón Helgason ađ ţjóđsagnapersónu í mínum huga, en kynni mín voru fyrst og fremst af ljóđskáldinu sem ég dáđi strax í menntaskóla og hefur fylgt mér síđan heima og erlendis. Ljóđabókina Úr landsuđri fékk ég í jólagjöf 1955 og sú bók er nú álíka lúin orđin og Kvćđakver HKL.

Handritaspjall
Bókin Handritaspjall eftir Jón Helgason var gefin út á vegum Máls og menningar 1958, mikill hvalreki fyrir leikmenn til ađ fá nasasjón af íslenskum handritum. Fyrir mig var bók ţessi opinberun og glćddi skilning minn á sögu íslenskra handrita og ţví starfi sem tengist vörslu ţeirra og útgáfu. Í Handritaspjalli koma vel fram hćfileikar Jóns til ađ miđla til okkar ólćsra fróđleik um handritin og samhengi íslenskra bókmennta. Bók ţessi mćtti vera skyldulesning í framhaldsskólum. Sem kennari var Jón rómađur og sem vísindamađur ól hann upp ţá ágćtu frćđimenn sem tóku viđ vörslu handritanna sem heim bárust eftir ađ samningar tókust viđ dönsk stjórnvöld um afhendingu ţeirra. Ekki hef ég fengiđ skýringu á hvers vegna Jóni var ekki meiri sómi sýndur en raun bar vitni eftir lausn ţeirrar viđkvćmu deilu, en ţeir sem nćstir honum stóđu fullyrđa ađ hann hefđi kosiđ ađ fylgja handritunum heim til Íslands. "Ţađ gleymdist ađ biđja pabba ađ koma međ" sagđi Solveig dóttir hans í útvarpsţćtti fyrir fáum dögum og fleiri hafa gefiđ hiđ sama til kynna.

Heiđurslaun listamanna
Árlega úthlutar Alţingi dálítilli fjárhćđ til valsins hóps undir heitinu heiđurslaun listamanna. Á ţessu ári koma ţau í hlut 13 manna, ellefuhundruđ ţúsund til hvers, en flestir munu heiđurslaunamenn orđiđ 17. Menntamálanefnd ţingsins, áđur menntamálanefndir beggja ţingdeilda, gerir tillögur um hlutađeigandi og hefur undantekningalítiđ veriđ á ţćr fallist í ţinginu. Haustiđ 1983 var ég kjörinn í menntamálanefnd Neđri deildar og átti ţá og nćstu ár hlut ađ tillögu nefndanna. Viđ ađ líta yfir heiđurslaunalistann undrađist ég ađ ţar var ekki ađ finna nafn Jóns Helgasonar og gerđi ég ţví um hann tillögu. Menntamálanefndirnar funduđu samkvćmt hefđ sameiginlega um máliđ. Margar hugmyndir voru um verđuga og átti tillagan um Jón á brattan ađ sćkja. Var mörgu boriđ viđ svo sem ţví ađ langt vćri síđan hann hefđi sent frá sér ljóđabók, óvíst vćri ađ hann myndi ţiggja slíka viđurkenningu, gćti jafnvel brugđist viđ henni öndverđur, og varpađ var fram spurningu um hvort hann vćri íslenskur ţegn. Viđ skođanakönnun stóđu ađeins ţrír nefndarmenn og einn áheyrnarfulltrúi međ Jóni. Ţó varđ ađ lokum ađ samkomulagi ađ fjölga í heiđurlaunaflokki og hafa Jón međ í hópnum og var hann ţar til dauđadags. Mér ţótti vćnt um ţessa niđurstöđu og fannst sem ţjóđţingiđ vćri međ ţessu seint og um síđir ađ senda örlítinn ţakklćtisvott í landsuđur. Nú ţegar hundrađ ár eru liđin frá fćđingu Jóns Helgasonar finnst vćntanlega flestum sem höfundur Áfanga hafi átt ţarna heima sem eitt af öndvegisskáldum ţjóđarinnar.

Hjörleifur Guttormsson

 


Til baka | | Heim