Ólafur Arnar Sveinsson, sviðsstjóri Þjóðminjasafns

Erindi  við mótttöku skjalasafns Hjörleifs 15. Janúar 2026

Kæri Hjörleifur og aðrir góðir gestir,

Ég vil kannski byrja á að tjá mikilvægi þess að varðveita einkaskjalasöfn. Ég er eflaust búin að segja það nokkrum sinnum í eyru hollvina Þjóðskjalasafns en aldrei er góð vísa of oft kveðin. Þjóðskjalasafn er nú frá áramótum með starfandi fagteymi um einkaskjalasöfn sem Þórunn Þorsteinsttir fer fyrir sem fagstjóri, en Þórunn átti í góðu samstarfi við Hjörleif á síðasta ári með lokafrágang á einkaskjalasafni hans. Upphaf og aðdragandi þess að það safn kom hingað í hús á sér hins vegar mun lengri sögu, sem Hjörleifur mun eflaust koma inn á hér á eftir, en frá sjónarhóli skjalasafnsins þá undirstrikar hún ekki síst hversu mikilvægt er að eiga gott samstarf við fólk sem býr yfir frumskjölum, heildstæðum söfnum og hefur mikilvæga innsýn í viðkomandi safn.

Einkaskjalasafn Hjörleifs Guttormssonar er án efa eitt umfangsmesta einkaskjalasafn sem Þjóðskjalasafn hefur tekið til varðveislu. Á síðustu tveimur árum hafa borist um 660 hillumetrar af einkaskjalasöfnum til varðveislu í Þjóðskjalasafn í rúmlega 250 afhendingum. Meðalstærð þeirra er ríflega tveir og hálfur hillumetri. Safn Hjörleifs er aftur á móti 54 hillumetrar en gögnin eru í 668 öskjum. Við flutning myndi safnið fylla sex og hálft bretti. Í geymsluskrá safnsins, þar sem gert er grein fyrir innihaldinu í hverri örk, eru 7.775 færslur. Vinnsla við söfn af þessu tagi er eins og gefur að skilja bæði tímafrek og krefjandi. Þessu er ekki kastað fram úr erminni á einni viku. Hjörleifur hefur sjálfur gengið frá safninu og skráningu þess, sem er ómetanlegt framlag. Innsýn hans í efnið og skipulagið mun nýtast við alla meðferð og notkun til framtíðar.

Safnið skiptist í sjö yfirskjalaflokka:

1. Einkaskjöl
2. Stjórnmál
3. Náttúruvernd, minjavernd, safnamál, byggðamál og jafnréttismál
4. Nám, kennsla, nefndir og ráð
5. Eigin ritsmíðar
6. Ljósmyndir, kort og stafrænt efni
7. Ýmislegt

Hver og einn yfirskjalaflokkur inniheldur svo nokkra undirskjalaflokka en samtals eru þeir 46. Slík vinnubrögð bera þess merki að safnið hafi verið skráð af mikilli nákvæmni og undir góðri yfirsýn. Í A-flokki eru bréf, dagbækur, minnisbækur, gögn um ferðalög, ættir og skólagöngu. Undirskjalaflokkar í B-flokki varða stjórnmálaþátttöku, þingmennsku og tiltekin málefni eins og orkumál, iðnað og umhverfi. Umfangsmestu skjalaflokkarnir í safninu tengjast starfsferli Hjörleifs. B-flokkur um stjórnmál myndar 259 öskjur og gögn í C-flokki um náttúru- og minjavernd, safnamál, byggðamál og jafnréttismál eru í 168 öskjum. D-flokkur inniheldur gögn sem gefa innsýn í ritstörf Hjörleifs. Um aldur skjalanna þá er megnið af þeim frá eftirstríðsárunum á tuttugustu öld og inn á þessa öld, þótt eitthvað sé um eldri gögn. Þó er lítið sem ekkert um gögn í safninu frá og með árinu 2020.
Takmarkað aðgengi til 15. janúar 2040 er á þrjá undirskjalaflokka, þ.e. um bréf og önnur einkaskjöl, fjármál, dagbækur og minnisbækur en Hjörleifur og Hrefna Róbertsdóttir þjóðskjalavörður munu hér á eftir undirrita samning um afhendinguna þar sem kveðið er á um þessa aðgangstakmörkun.

En þetta safn er ekki aðeins mikið magn heldur einnig mikil gæði. Það eru mikil verðmæti í heildstæðum söfnum af þessu tagi og varðveislugildið er ótvírætt. Heildstæð einkaskjalasöfn er brýnt að varðveita af nokkrum ástæðum: Í fyrsta lagi er það sögulegt gildi þar sem heildstæð söfn gefa oft djúpa og nákvæma mynd af einstaklingum og samfélagi. Þau sýna einnig samhengi milli starfa og samfélagslegra breytinga sem annars gætu glatast. Í öðru lagi er rannsóknar- og fræðilegt gildi mikilvægt þar sem notkun á frumgögnum af þessu tagi styðja við rannsóknir. Áreiðanleiki er í þriðja lagi einnig mikilvægur en við skráningu á þessu safni er óhætt að fullyrða að samhengi og tengsl gagna hafi haldist.

Safnið bregður ekki aðeins birtu á einstaklinginn Hjörleif Guttormsson, heldur varpar það ekki síst ljósi á stjórnmálamanninn og náttúrufræðinginn. Það væri ógerlegt að tíunda innihaldið í smáatriðum, en þarna er að finna gögn sem tengjast málefnum sem eru jafn brýn í dag og þau voru þegar þau urðu til. Þau endurspegla ekki síst umræðu og áskoranir sem samfélagið – bæði innanlands og á alþjóðavettvangi glímir nú við. Í þessu safni eru meðal annars skjöl um sjávarútveg og dýrahald, landbúnað og landgræðslu, efnahagsmál, starfsemi náttúruverndarsamtaka Austurlands, málefni norðurslóða og alþjóðlegar ráðstefnur. Mörg þessara viðfangsefna eru í brennidepli og munu án efa halda áfram að skipta miklu máli. Skráning á efninu er skipuleg og gerir gögnin aðgengileg fyrir notendur. Við sjáum t.d. fjölda efnislýsinga sem hefjast á orðunum bréf frá: og bréf til:. Svipaða skráningu má sjá með orðunum Orkumál, Fjárhags- og kjaramál eða Iðnaðarmál sem hafa svo í framhaldinu nánari lýsingu á þeim gögnum sem eru í viðkomandi örkum. Gögnin í safninu fjalla einnig um fjölmörg landsvæði á landinu. Í því eru margvíslegar upplýsingar um Grundartanga, Fljótsdal, Kárahnjúka, Bakka við Húsavík, Fjarðará í Seyðisfirði, Þjórsárver, Norðlingaöldu, Mývatn og framkvæmdir á þessum stöðum. Við skoðun á gögnum safnsins myndu notendur því ferðast vítt og breitt um landið, ekki síst í undirskjalaflokknum greinar, erindi, ávörp og fyrirlestrar þar sem fjallað er um hin ýmsu friðlönd, eyjar fyrir Austurlandi, Vatnajökulsþjóðgarð og margt fleira. Það er því mikið um gögn sem varða starfsferil Hjörleifs, en einnig ýmislegt persónulegt eins og sundskírteini hans frá árinu 1948.

Um leið og lýk þessu stutta erindi mínu þá langar mig að og þakka þér Hjörleifur fyrir hönd starfsfólksins fyrir ánægjulegt samstarf og jafnframt óska þér hjartanlega til hamingju með þennan áfanga. Þetta er í fyrsta lagi gríðarlegt verk að halda öllum þessum gögnum til haga og í öðru lagi að skrá þau og ganga frá þeim á skipulegan og staðlaðan hátt.

Takk fyrir.

Hjörleifur Guttormsson

Til baka | | Heim