Hj÷rleifur Guttormsson 4. okóber 2000

Vatnaj÷kull og ■jˇ­gar­shugmyndin

┴varp vi­ upphaf rß­stefnu ß KirkjubŠjarklaustri 29. september 2000

Einhver mesta og sÚrstŠ­asta afreksfer­ sem s÷gur fara af hÚrlendis er b˙ferlaflutningur Gn˙pa-Bßr­ar ß landnßms÷ld ˙r Bßr­ardal su­ur um Vonarskar­ til Fljˇtshverfis ß vit betri landkosta. "Hann ger­i kjßlka hverju kykvendi, ■vÝ er gengt var", segir sagan, "og lÚt hvat draga sitt fˇ­ur og fjßrhlut". MŠttu n˙tÝ­armenn nokku­ af lŠra um sjßlfbŠran fer­amßta! Eftir Gn˙pa-Bßr­i var sÝ­ar nefnd Bßr­arbunga, sem lyftir rima sÝnum Ý allt a­ 2000 metra hŠ­ ß nor­vesturhorni Vatnaj÷kuls.

Fer­ir yfir Vatnaj÷kul

┴ mi­÷ldum fer­u­ust Nor­lendingar ßr hvert su­ur yfir ÷rŠfi til sjˇrˇ­ra Ý Hornafir­i og Su­ursveit. Lei­ ■eirra lß lengi vel um hjarnsvŠ­i og stŠkkandi j÷kul sem ■eir sem fjŠr bjuggu nefndu ■vÝ ˇljˇsa hugtaki Austurj÷kla og lengi bar heiti­ Klofaj÷kull. N˙ hefur ■a­ nafn a­ fullu viki­ fyrir Vatnaj÷kulsheitinu en s˙ nafngift ß tr˙lega rˇt a­ rekja til GrÝms-vatna, einnar ÷flugustu eldst÷­var og mesta jar­hitasvŠ­is ß ═slandi. NßlŠgt 1600 h÷f­u fer­ir yfir j÷kul lagst af en ßfram krŠktu menn um hrÝ­ austur fyrir j÷kul um fjallendi­ upp af Lˇni ■ar sem Nor­lingaheiti lifa enn gˇ­u lÝfi. Heiti GrÝmsvatna lif­i Ý mßli manna en sta­setning vatnanna var flestum hulin fram ß ■ß ÷ld sem n˙ er senn ß enda. Jafnvel Sveinn Pßlsson var fjarri ■vÝ a­ geta sÚr rÚtt til um hvar GrÝmsv÷tn vŠri a­ finna. NŠst sanni komst SŠmundur Magn˙sson Hˇlm, sem sřndi ß uppdrŠtti 1777 eldst÷­ sem hann kallar S˙lu inni Ý Vatnaj÷kli mj÷g nßlŠgt ■vÝ sem GrÝmsv÷tn Šttu a­ vera samkvŠmt uppdrŠttinum. Setti hann gos Ý ■essari eldst÷­ Ý samband vi­ hlaup ß Skei­arßrsandi.

═ rÚtta ßtt vÝsu­u lÝka ÷ld sÝ­ar or­ Sigur­ar Gunnarssonar, sÝ­ar prests ß Hallormssta­, sem fˇr um Vonarskar­ me­ Birni Gunnlaugssyni landmŠlingamanni 1839 og l÷g­u ■eir lei­ sÝna upp Dyngjuj÷kul sunnan Kistufells. Ůeir Bj÷rn og Sigur­ur voru raunar fyrstu nafngreindu einstaklingarnir sem vita­ er a­ hafi lagt lei­ sÝna um Vonarskar­ ß eftir Gn˙pa-Bßr­i - a­ vÝsu Ý hina ßttina. ═ grein sem Sigur­ur Gunnarsson skrifa­i 1876 Ý Nor­anfara "Um ÷rŠfi ═slands" hvetur hann landa sÝna til rannsˇkna ß Vatnaj÷kli og telur a­ veita eigi fÚ til slÝkra rannsˇkna og kalla til jar­frˇ­a menn. Hann vÝsar til eldsumbrota Ý Vatnaj÷kli Ý heilan ßratug ß undan Dyngjufjallagosinu 1875 og spyr: "Hver veit um ■Šr eldgosast÷­var? Hver hefur sko­a­ GrÝmsv÷tn og hveri ■ß sem ■ar vella alla tÝ­?"

┴ fßeinum ßratugum hefur veri­ svara­ m÷rgum spurningum um Vatnaj÷kul og hva­ undir honum břr. Margt er ■ˇ enn ß huldu og sumt ver­ur seint rß­i­. Um Vatnaj÷kul fara ekki a­eins rannsˇknamenn heldur er j÷kullinn or­inn leikv÷llur manna Ý sÝvaxandi mŠli. ŮvÝ fylgja kostir en um lei­ kemur upp ■÷rfin fyrir skipulag sem ■arf a­ nß til sjßlfs j÷kulsins og umhverfis hans.

Nßtt˙ruvernd og frumkv÷­larnir

Nßtt˙ruvernd ß sÚr tŠpast meira en hßlfrar aldar s÷gu hÚrlendis. Einn af brautry­jendunum var Sigur­ur ١rarinsson jar­frŠ­ingur. Erindi sem hann flutti ß 60 ßra afmŠli Hins Ýslenska nßtt˙rufrŠ­ifÚlags hausti­ 1949 er enn ■÷rf lesning. Brřning hans flřtti fyrir ■vÝ a­ hÚr voru sett fyrstu l÷gin um nßtt˙ruvernd 1956 sem sÝ­an voru endursko­u­ 1971. Framsřnir stjˇrnmßlamenn eins og Eysteinn Jˇnsson ßttu ■ar hlut a­ mßli. ═ ■essum l÷gum var lag­ur grunnur a­ fri­lřsingu landsvŠ­a og annarra nßtt˙rufyrirbŠra. Ůjˇ­gar­arnir Ý Skaftafelli og J÷kulsßrglj˙frum ur­u til ß grunni ■essarar l÷ggjafar sem og fj÷ldi annarra fri­lřstra svŠ­a. LagaßkvŠ­in um ■jˇ­gar­a hafa haldist lÝti­ breytt frß fyrstu ˙tgßfu, nema 1996 var bŠtt vi­ heimild um a­ leggja megi til ■jˇ­gar­s land Ý einkaeign me­ sÚrst÷kum samningi.

Tillagan um j÷kla■jˇ­gar­a

┴ ßrunum 1996-1998 fˇr fram mikil umrŠ­a ß Al■ingi og Ý ■jˇ­fÚlaginu um stefnum÷rkun var­andi me­fer­ ˇbygg­a Ý landinu, ekki sÝst mi­hßlendisins. A­koma a­ ■essari umrŠ­u var ˙r ˇlÝkum ßttum eins og hagsmunirnir a­ baki. A­ meginhluta endurspegla­i h˙n hinsvegar nřja upplifun og nŠma tilfinningu ■orra ■jˇ­arinnar fyrir ˇbygg­unum. SamtÝmis var unni­ a­ ger­ skipulagsramma fyrir mi­hßlendi­ og til var­ fyrsta svŠ­isskipulag ■ess til 2015. Upp ˙r ■essari umrŠ­u ˇx tillaga um fjˇra stˇra ■jˇ­gar­a ß mi­hßlendinu me­ meginj÷klana sem kjarna. Al■ingi valdi a­ veita hugmyndinni um Vatnaj÷kuls■jˇ­gar­ forgang me­ sam■ykkt sinni 10. mars 1999. ═ ßliti umhverfisnefndar til ■ingsins um mßli­ segir me­al annars:

"Me­ stofnun Vatnaj÷kuls■jˇ­gar­s fengist reynsla sem sÝ­ar gŠti nřst vi­ hugsanlegan undirb˙ning fleiri slÝkra ■jˇ­gar­a ß mi­hßlendinu. Vakin er athygli ß a­ tillagan fellur vel a­ fyrirliggjandi skipulagstill÷gu um mi­hßlendi­. A­ Vatnaj÷kli liggja řmis svŠ­i sem ■egar njˇta verndar a­ nßtt˙ruverndarl÷gum, svo sem fri­land ß Lˇns÷rŠfum, Kringilsßrrani og Eldborgara­ir (LakagÝgir). Ůß nŠr ■jˇ­gar­urinn Ý Skaftafelli n˙ ■egar inn ß Vatnaj÷kul. Me­ fri­lřsingu alls j÷kulsins tengjast ■essi svŠ­i saman Ý eina verndarheild."

N˙verandi umhverfisrß­herra, Siv Fri­leifsdˇttir, tˇk virkan ■ßtt Ý hßlendisumrŠ­unni svonefndu, ■ß sem ■ingma­ur ß sÝnu fyrsta kj÷rtÝmabili. Me­al annars sag­i h˙n Ý umrŠ­um ß Al■ingi vori­ 1997: "╔g held a­ vi­ Šttum a­ staldra vi­ n˙na og reyna a­ gera okkar besta Ý ■vÝ a­ vernda mi­hßlendi­ til framtÝ­ar..." Ůa­ er gott a­ vita af slÝkum hug, n˙ ■egar h˙n ber ÷­rum fremur ßbyrg­ ß umhverfismßlum ß ═slandi. A­ till÷gu umhverfisrß­herra hefur rÝkisstjˇrn ═slands sam■ykkt a­ stofna Vatnaj÷kuls■jˇ­gar­. D˙kurinn hefur veri­ lag­ur. N˙ ■urfa sem flestir a­ hjßlpa til vi­ a­ koma k÷grinu ß hann.

═slenskt og al■jˇ­legt stˇrmßl

Stofnun Vatnaj÷kuls■jˇ­gar­s er stˇrmßl og ˇtvÝrŠtt Ýslenskt ßkv÷r­unarefni. Um ■a­ ■arf a­ rÝkja sem vÝ­tŠkust samsta­a og lykill a­ ßrangri er sem best samrß­ og samvinna vi­ ■ß sem nŠstir eru vettvangi. Hugmynd heimamanna Ý Hornafir­i um j÷klasafn ß H÷fn fellur einkar vel a­ ■jˇ­gar­shugmyndinni. Hi­ sama ß vi­ um till÷gu Nßtt˙ruverndarsamtaka Austurlands um SnŠfells■jˇ­gar­, sem tengjast myndi Vatnaj÷kli. Vi­ ■urfum jafnframt a­ lÝta ß stofnun ■jˇ­gar­a sem ■essara Ý al■jˇ­legu samhengi Ý ljˇsi ■rˇunar og lÝklegrar framvindu. NŠrvera gˇ­ra erlendra fyrirlesara ß ■essari rß­stefnu, ■eirra Jack D. Ives og Thor Midteng, sřnir a­ a­standendur rß­stefnunnar sem hÚr er a­ hefjast sŠkjast eftir hollrß­um handan um h÷f. Verum minnug ■ess a­ fßar ■jˇ­ir hafa yfir ■eim kostum a­ rß­a eins og vi­ ═slendingar a­ geta rß­stafa­ stˇrum lÝtt snortnum landsvŠ­um til ■jˇ­gar­sstofnunar. Gildi ■jˇ­gar­s sem tŠki til Vatnaj÷kuls og nßlŠgra svŠ­a ß ˇtvÝrŠtt eftir a­ vaxa hr÷­um skrefum, hvort sem beitt er efnahagslegum mŠlistikum e­a huglŠgari kv÷r­um eins og tŠkifŠri fyrir fˇlk til lÝfsfyllingar. Verndun hreinleika j÷klanna er jafnframt nßtengd var­veislu ferskvatnsau­linda landsins, sem fyrr en varir ver­a gullsÝgildi.

Hvernig skilum vi­ landinu?

═ nefndu ßvarpi fyrir hßlfri ÷ld sag­i Sigur­ur ١rarinsson:

"Vi­ lifum ß tÝmum, sem meta flest til silfurs og se­la og kalla ■a­ raunsŠi, en nefna ef til vill tr˙ ß ■au ver­mŠti, sem Úg hef hÚr tali­ a­ vernda ■yrfti, rˇmantÝk og flˇtta frß veruleikanum. En til eru ■au ver­mŠti sem ekki ver­a metin til fjßr og eru ■a­ ■ˇ ■au, sem gefa mannlegu lÝfi innihald og meiningu og er ekki vafasamt raunsŠi a­ vanmeta ■au? Se­larnir f˙na og vi­, sem s÷fnum ■eim, f˙num lÝka, en vi­ fßum ekki umfl˙i­ dˇm komandi kynslˇ­a um ■a­, hvernig vi­ skilu­um landinu okkar Ý ■eirra hendur."

Vonandi ver­a slÝk vi­horf ofarlega Ý hugum ■eirra sem fjalla um mˇtun Vatnaj÷kuls■jˇ­gar­s og nřrra ■jˇ­gar­a Ý framtÝ­inni. Stefnan hefur veri­ tekin, drj˙gur hluti af myndinni liggur fyrir, en eftir er a­ mˇta og fylla upp Ý rammann, - vonandi me­ helstu svŠ­um sem ■essi stŠrsti j÷kull landsins hefur sett mark sitt ß.

Megi ■essi rß­stefna okkar Ý senn ver­a skemmtileg, frŠ­andi og ßrangursrÝk.

Hj÷rleifur Guttormsson

 

 


Til baka | | Heim