Hj÷rleifur Guttormsson 10. janúar 2001

 

Umhverfismßl Ý aldarbyrjun

Takmarka­ur ßrangur

Ůa­ er tilfinning margra um ■essi ßr■˙sundamˇt a­ ma­urinn, sem kallar tegund sÝna Homo sapiens, ■.e.hinn viti borna mann, sÚ a­ fara fram ˙r sjßlfum sÚr og raska svo umhverfi jar­ar a­ afkomendunum sÚ mikil hŠtta b˙in. SÝvaxandi ■ungi Ý umrŠ­unni um umhverfi okkar undanfarin 30 ßr ber ■essum ßhyggjum vitni. Ůrßtt fyrir skipulega vi­leitni Sameinu­u ■jˇ­anna allt frß Stokkhˇlmsrß­stefnunni 1972 til a­ koma ■essari umrŠ­u frß mßl■ingum yfir Ý a­ger­ir, sta­bundnar og al■jˇ­legar, hefur alltof lÝti­ ßunnist. Ey­ingar÷flin hafa ekki sta­i­ Ý sta­, hnattvŠ­ing efnahagslÝfsins hefur magna­ efnahagslega misskiptingu og nř svi­ eins og lÝftŠkni og erf­abreytingar kallar ß sv÷r sem ekki eru au­fundin. Eitt af sÚrkennum okkar tÝma er sÝvaxandi hra­i breytinga, bŠ­i sem ors÷k og aflei­ing. Ekki er fyrr b˙i­ a­ taka ß einu vandamßli en anna­ og stŠrra birtist vi­ sjˇnhring. DŠmi um ■etta er ey­ing ˇsonlagsins, sem brug­ist var vi­ me­ al■jˇ­asamningi, og loftslagsbreytingar vegna grˇ­urh˙saßhrifa, ■ar sem al■jˇ­leg vi­br÷g­ hafa enn litlum ßrangri skila­.

HŠttumerkin hrannast upp

Afur­ir vÝsinda og tŠkni hafa fŠrt mannkyni miklar hagsbŠtur en athafnir manna Ý krafti ■eirra hafa ß sÝ­ustu ■remur ßratugum spillt og ey­ilegt um ■ri­junginn af nßtt˙ruau­lindum jar­ar. Sßttmßlunum um var­veislu lÝffrŠ­ilegrar fj÷lbreytni og um varnir gegn ey­imerkurmyndun er me­al annars Štla­ a­ st÷­va ■ß ˇheilla■rˇun. SÚ Ýb˙at÷lu jar­ar deilt ß ■a­ rŠktarland sem enn er til sta­ar kemur a­eins hßlfur annar hektari Ý hlut hvers og eins og hrekkur ekki til. Ef allir jar­arb˙ar byggju vi­ neyslumynstur Vesturlanda er tali­ a­ fimm hnettir eins og J÷r­in nŠg­u tŠpast til a­ standa undir veislunni, slÝkur er ˇj÷fnu­urinn og sˇunin. I­nvŠ­ing og efnanotkun Ý landb˙na­i og matvŠlaframlei­slu hefur leitt af sÚr stˇrfelld vandamßl, mengun grunnvatns og innsjßvar, dřrasj˙kdˇma og smitsj˙kdˇma hjß neytendum. K˙ari­a er nřjasta dŠmi­, aflei­ingar ■ess a­ fari­ var a­ fˇ­ra nautgripi ß prˇteinrÝku beinamj÷li fyrir tveimur ßratugum. Ůa­ er engin fur­a a­ lÝfrŠnt rŠkta­ar afur­ir sŠkja n˙ ß hjß neytendum. Ferskvatn er vÝ­a or­in takm÷rku­ au­lind og spß­ er hrÝ­versnandi ßstandi nŠstu ßratugi. I­nvŠddur landb˙na­ur tekur til sÝn um 65% af heildar vatnsnotkun og annar i­na­ur um 25%. N˙ ■egar břr um miljar­ur manna vi­ vatnsskort. Mengun heimshafanna og hra­minnkandi afrakstur fiskistofna vegna ofvei­i vÝ­a um heim er n˙ al■ekkt sta­reynd. Ger­ al■jˇ­asamnings um ■rßvirk lÝfrŠn efni, sem gengi­ var frß Ý sÝ­asta mßnu­i er jßkvŠtt skref, sem ═slendingar ßttu gˇ­an hlut a­. Eftir er a­ sjß hverju framkvŠmdin skilar, en ■ess utan stafar lÝfrÝki hafsins hŠtta af fj÷lm÷rgum ÷­rum efnum og geislavirkum ˙rgangi.

LÝftŠkni og erf­abl÷ndun

Ůa­ svi­ sem nřjast er og mikill styrr stendur um er lÝftŠkni Ý sÝnum margbreytilegu myndum, ekki sÝst erf­atŠkni og tilkoma erf­abreyttra lÝfvera og afur­a ■eirra. Fßtt er umdeildara um ■essar mundir, og ß ■a­ jafnt vi­ um rannsˇknir og hagnřtingu Ý lŠknisfrŠ­i, Ý landb˙na­i og vi­ fŠ­uframlei­slu. Ůrˇun ß ■essu svi­i er kn˙in fram af gÝfurlegum fjßrhagslegum hagsmunum og samkeppni milli fyrirtŠkja og landa. Um 20 fj÷l■jˇ­fyrirtŠki rß­a n˙ l÷gum og lofum ß matvŠlamarka­i heimsins og sum ■eirra eins og Monsanto hafa beitt ˇtr˙legum br÷g­um vi­ a­ vinna marka­ fyrir erf­abreyttar afur­ir. Vi­br÷g­ almennings vÝ­a Ý Evrˇpu hafa hins vegar sřnt a­ neytendur eru afar tortryggnir gagnvart erf­abreyttum matvŠlum og hefur ■a­ haft ßhrif ß leyfisveitingar, m.a. Ý Evrˇpusambandinu.

Deilurnar um flutning erf­aefnis milli landa og ßhrif erf­abl÷ndunar milli rŠkta­ra og viltra stofna lÝfvera er hluti af e­lilegri tortryggni gagnvart gßlausum og ˇafturkrŠfum breytingum ß nßtt˙runni. Sam■Štting vi­skiptalegra hagsmuna og vÝsindarannsˇkna ß ■essu svi­i er afar ˇheppileg og getur fyrr en varir leitt til ˇfarna­ar. Kapphlaupi­ um hagna­ af lÝftŠkni snřst lÝka um einkaleyfi stˇrfyrirtŠkja ß erf­abreyttum lÝfverum, erf­avÝsum og ˙tsŠ­i og hefur n˙ ■egar leitt til ßrekstra, ekki sÝst Ý ■rˇunarl÷ndum. Langan tÝma hefur teki­ a­ mˇta al■jˇ­legar reglur ß ■essu svi­i lÝftŠkni, en ßfanga var nß­ ß sÝ­asta ßri me­ sÚrstakri bˇkun um ÷ryggi Ý lÝfvÝsindum (Protocol on Biosafety) ß grundvelli Sßttmßlans um verndun lÝffrŠ­ilegrar fj÷lbreytni. ═sland fylgdist ekki einu sinni me­ vi­ undirb˙ning ■essarar bˇkunar og hefur ekki gerst a­ili a­ henni.

Loftslagsverndin ßfram prˇfsteinn

AfdrifarÝkasta mßli­ sem n˙ er ß dagskrß og var­ar umhverfi Jar­ar er verndun lofhj˙psins fyrir frekari breytingum af mannav÷ldum. Ůa­ veldur e­lilega gÝfurlegum vonbrig­um a­ ekki skyldi nßst ßsŠttanleg ni­ursta­a um ˙tfŠrslu Křˇtˇ-bˇkunarinnar ß ßrs■ingi a­ila loftslagssamningsins Ý Haag Ý nˇvember 2000. Křˇtˇ-samkomulagi­ 1997 fˇl a­eins Ý sÚr ßkv÷r­un um 5% samdrßtt Ý losun sem fyrsta ßfanga ß langri lei­. Ůegar haft er Ý huga ■a­ mat sÚrfrˇ­ra a­ draga ■urfi ˙r losun grˇ­urh˙salofttegunda um meira en 60% ß nřbyrja­ri ÷ld mß vera ljˇst hvÝlÝk ÷rlagaglÝma bÝ­ur mannkyns.

Ůetta vi­fangsefni er einstakt a­ ■vÝ leyti a­ ■a­ var­ar undirst÷­ur efnahagsstarfsemi ß heimsvÝsu og spurninguna um efnahagslegt svigr˙m og um lei­ rÚttlŠti Ý samskiptum ■jˇ­a. Erfitt er a­ r÷ksty­ja hvers vegna ekki sÚ gert rß­ fyrir j÷fnu a­gengi Ýb˙a jar­ar a­ sameiginlegum lofthj˙pi sem ■řddi um lei­ jafnan rÚtt til losunar mi­a­ vi­ h÷f­at÷lu. Hli­stŠ­an vi­ almenn mannrÚttindi blasir hÚr vi­ og er erfitt fyrir Vesturl÷nd a­ skella vi­ henni skollaeyrum. Ůa­ er hins vegar h÷rmulegt og ber ljˇsan vott um um si­blindu a­ au­ugasta rÝki heims, BandarÝkin, sem losar nŠr fjˇr­ung alls grˇ­urh˙slofts af mannav÷ldum, skuli helst ekkert vilja af ■essu vandamßli vita. ═slensk stjˇrnv÷ld eru raunar engu betur ß sig komin, eins og haldi­ hefur veri­ ß mßlum undanfari­, en losun ß mann hÚrlendis er hin sama og me­altali­ Ý l÷ndum Evrˇpusambandsins.

Ëgnvekjandi misskipting

Efnahagskerfi heimsins er si­fer­ilega gjald■rota og magnar upp umhverfisvandann. HnattvŠ­ingin me­ hindrunarlausu streymi fjßrmagns heimshorna milli hefur Ý senn leitt til ÷ryggisleysis og sÝvaxandi misskiptingar. H˙n tekur ß sig margar myndir, efnahagslegar og fÚlagslegar. Bßgt hlutskipti kvenna vÝ­a um heim og ˇlŠsi eru ■ar ß me­al, svo og hr÷rnun bygg­a og streymi fˇlks Ý eymdarhverfi borga ■ri­ja heimsins. Hrun eins og ger­ist Ý Su­austur-AsÝu fyrir fßum ßrum getur fyrr en varir endurteki­ sig og spßkaupmennskan ß gjaldeyrism÷rku­um blˇmstrar sem aldrei fyrr.

┴ ßrunum 1960-1997 breikka­i tekjubili­ milli rÝkasta og fßtŠkasta fimmtungs mannkyns um meira en helming. Vextir og lßgt hrßefnaver­ eru ar­rßnstŠkin sem tˇku vi­ af nakinni nřlenduk˙gun sÝ­ustu alda. Fimmtungur Ýb˙a jar­ar rakar til sÝn 80% af vegri framlei­slu ß heimsvÝsu. Au­ur 225 rÝkustu manna heims hefur nŠr ■refaldast ß sÝ­ustu 6 ßrum og eignir ■eirra svara til ßrstekna um helmings jar­arb˙a! Einnig Ý velstŠ­um rÝkjum dregur ˇ­um sundur me­ rÝkum og fßtŠkum. Sta­hŠfingarnar um a­ efnahagsv÷xtur leysi vanda hinna fßtŠku hefur reynst vera tßlsřn. Yfir ■essu kerfi vakir Al■jˇ­a vi­skiptastofnunin, Al■jˇ­abankinn og Al■jˇ­a gjaldeyrissjˇ­urinn. ┴hrif fj÷l■jˇ­afyrirtŠkja ß stefnu ■eirra hefur fari­ sÝvaxandi en ßhrif rÝkisstjˇrna minnka­ a­ sama skapi. Umhverfisor­stÝr ■essara stofnana, ■ar sem BandarÝkin rß­a mestu um leikreglurnar, er h÷rmulegur en vi­leitni hefur ■ˇ gŠtt til ˙rbˇta undanfari­. Fundah÷ld ■essara stofnana og lei­toga i­nveldanna sj÷ hafa a­ undanf÷rnu or­i­ tilefni mikilla mˇtmŠla eins og Ý Seattle Ý desember 1999. Ůau hafa komi­ valdam÷nnum Ý opna skj÷ldu en tilefni ■eirra er Šri­ og marg■Štt. Loka­ir starfshŠttir og ˇlř­rŠ­isleg vinnubr÷g­ eru hluti af gagnrřninni en ekki sÝ­ur innantˇm lofor­ um a­ lÚtta af skuldabyr­i fßtŠkra rÝkja.

Nřtt lÝf Ý Rݡferli­

Margir spyrja e­lilega hvort ■ess sÚ a­ vŠnta a­ al■jˇ­kerfi­ nßi einhverjum t÷kum ß ■eim mikla vanda sem vi­ heimsbygg­inni blasir. ═ ■eim efnum er sem fyrr horft til Sameinu­u ■jˇ­anna sem helsta mˇtvŠgis vi­ ofurvald fßeinna stˇrvelda. Vi­leitni Sameinu­u ■jˇ­anna til a­ varpa ljˇsi ß umhverfisvanda og fÚlagslegar meinsemdir samtÝmans hefur ˇtvÝrŠtt veri­ jßkvŠ­, ■ˇtt hŠgt gangi a­ nß fram ˙rbˇtum.

Ni­urst÷­ur Rݡ-rß­stefnunnar 1992 um umhverfi og ■rˇun v÷ktu miklar vonir og ■eir al■jˇ­asamningar sem ■ar voru innsigla­ir. Yfirlřsing rß­stefnunnar og lei­s÷gn um nř vi­mi­ Ý umhverfisrÚtti, m.a. um mengunarbˇta- og var˙­arreglu, er enn Ý fullu gildi og hefur haft sÝn ßhrif. Dagskrß 21 sem verkefnaߊtlun fyrir ■ß ÷ld sem n˙ er hafin og ßherslan ß grenndarlř­rŠ­i me­ Sta­ardagskrß 21 eru engan veginn ˙reltir lei­arvÝsar. Miki­ skortir hins vegar ß a­ ■eir sem mestu rß­a um efnahagsstefnu og fjßrmßl einstakra rÝkja og al■jˇ­lega hafi teki­ hollrß­in frß Rݡ og lei­s÷gnina um sjßlfbŠra ■rˇun alvarlega. ١ er hÚr ß fer­inni spurningin um framtÝ­ mannkyns og lausn undan vopnu­um ßt÷kum og gj÷rey­ingu. Íryggi byggt ß sjßlfbŠrum lÝfshßttum vir­ist fjarlŠgur draumur en framtÝ­ lÝfs ß j÷r­inni er ■ˇ undir ■vÝ komin a­ hann megi rŠtast.

Brřnt er a­ blßsa nřju lÝfi Ý Rݡferli­ og nřta tilefni­ sem gefst ß ßrinu 2002 til a­ safna li­i undir merkjum Sameinu­u ■jˇ­anna. Ůß ver­a li­in 10 ßr frß rß­stefnunni Ý Rݡ og 30 ßr frß ■vÝ fyrsta rß­stefnan um umhverfis mannsins var haldin Ý Stokkhˇlmi 1972. Gˇ­ur undirb˙ningur slÝkra funda skiptir ÷llu til a­ ßrangur nßist. Greina ■arf brotalamirnar, jafnt Ý al■jˇ­kerfinu sem innan hvers lands. Fß ■arf sem flesta til ■ßtt÷ku, einstaklinga og almannasamt÷k og ekki sÝst unga fˇlki­. Ůannig mß Ý senn frŠ­a og treysta lř­rŠ­islegan grunn til a­ byggja ß ßkvar­anir Ý upphafi ˇrß­innar aldar.

Hj÷rleifur Guttormsson

 

 


Til baka | | Heim