Hjörleifur Guttormsson 25. janúar 2001

 

Umhverfismįlin og staša Ķslands

Nżlega var hér į sķšunni fjallaš um alžjóšlegar horfur ķ umhverfismįlum og naušsynina į aš blįsa nżju lķfi ķ Rķóferliš [ sjį Umhverfismįl ķ aldarbyrjun]. Lišur ķ žvķ er aš menn greini stöšuna ķ hverju landi, bęši styrkleika og brotalamir. Hér veršur staldraš viš fįeina žętti er Ķsland varša og möguleika į aš koma af staš sjįlfbęrri žróun.

Hagstęš lega og landkostir

Staša ķslensks umhverfis er um margt jįkvęš ķ samanburši viš önnur lönd. Lega landsins ķ reginhafi milli heimsįlfa veitir mikla sérstöšu og sóknarfęri. Eldvirknin sem fylgir flekaskilum og heitum reit undir landinu er einstakt mótunarafl og varmagjafi. Einangrun lķfrķkis og bśfjįr getur veriš vörn gegn vįgestum kunni menn fótum sķnum forrįš. Fįmenni ķ stóru landi er um margt kostur ķ samanburši viš žéttbżl lönd žar sem landžrengsli og mengun eru erfiš višfangs. Endurnżjanlegar nįttśruaušlindir, hvort sem er ķ fiskistofnum eša fallvötnum, eru mikilvęg undirstaša sé rétt į haldiš. Ómengaš grunnvatn er fjįrsjóšur, dżrmętari til framtķšar litiš en žverrandi olķulindir. Óbyggšar vķšįttur į hįlendi og śtnesjum eru ašdrįttarafl į nśtķšarkvarša ķ heimi žar sem hįvaši og fólksmergš setur vaxandi svip į umhverfi. Allt žetta er mešgjöf ķ haršnandi alžjóšlegri vistkreppu. Į žessum grunni, meš žvķ aš hagnżta žekkingu og skipta žjóšaraušnum réttlįtlega, į aš vera unnt aš skapa hér til frambśšar ašstęšur eins og žęr gerast bestar į hótel Jörš. Sjįlfbęrt samfélag gęti žvķ veriš innan seilingar į Ķslandi, ef rétt er aš mįlum stašiš.

Sjįvarśtvegur į hęttuslóš

Žvķ mišur höfum viš hingaš til ekki megnaš aš halda į žessum heimanmundi sem vert vęri. Hęgt er aš glutra honum śr höndum okkar ef skammsżni og handahóf rįša feršinni. Meginundirstaša ķslensks efnahagslķfs til žessa, sjįvaraušlindirnar, viršist nokkuš traust. Žó er aušvelt aš misbjóša henni meš ofnżtingu eins og gerst hefur vķša ķ kringum okkur. Žaš vantar mikiš į aš viš stundum vistvęnar veišar og skynsamlega hagnżtingu žess sem aflast. Nęgir žar aš nefna stórfellt brottkast afla og hömlulaust skark meš botnlęgum veišarfęrum sem gjörbreytt hefur landslagi fiskimišanna og uppvaxtarskilyršum ungvišis. Tęknivęšingin viš veišarnar kallar ein og sér į ašgįt, bęši kostnašarlega og viš hagnżtingu sjįvarlķfs. Lķtiš er horft į orkukostnašinn viš fiskveišar, aš ekki sé talaš um žį rįšsmennsku aš keyra sjįvarafla žvers og kruss į žjóšvegum landshorna į milli. Veršsprenging į olķuvörum getur duniš yfir hvenęr sem er og efnahagslķfiš er illa ķ stakk bśiš aš męta slķkum ašstęšum. Žį geta loftslagsbreytingar haft mikil įhrif į sjįvarlķf og viškomu og göngur nytjastofna. Žjóšfélagsumręšan snżst aš vonum mikiš um veiširétt og stjórnun veiša. Žörf er hins vegar į aš lķta til fleiri įtta og leggja vistvęnan męlikvarša į alla žętti sjįvarśtvegsins aš fiskeldi meštöldu.

Gróšurrķkiš hin gleymda aušlind

Fyrir öld var įstand jaršvegs og gróšurs hérlendis meš žvķ versta sem žekktist ķ Evrópu. Gildar įstęšur lįgu žar aš baki og viš sem nś lifum ęttum ekki aš hafa um žaš stór orš. Hitt er verra aš žrįtt fyrir meiri žekkingu og góšan efnahag hafa Ķslendingar ekki nįš tökum sem skyldi į gróšur- og jaršvegseyšingu. Slökkvistarf viš aš hefta uppblįstur hefur vissulega skilaš umtalsveršum įrangri, beitarhęttir hafa vķša fęrst til betri vegar og fleytt hefur fram žekkingu į vaxtarskilyršum og orsökum jaršvegseyšingar. En heildarstašan į žessu sviši er enn dapurleg og ķ molum. Lįtum gegndarlausa framręslu votlendis liggja milli hluta. Alvarlegast er aš ofbeit višgengst enn į stórum svęšum ķ byggš og óbyggš og įframhaldandi jaršvegseyšing. Žar hafa hross aš hluta til tekiš viš af sauškindum, en fjöldi hrossa hefur tvöfaldast į aldarfjóršungi. Višleitni til śrbóta er fįlmkennd og śrręšin į stundum skašleg eins og dreifing lśpķnu er dęmi um. Engin gróšurverndarlöggjöf sem nafn er gefandi er ķ raun til ķ landinu. Engin opinber stofnun fjallar heildstętt um gróšur- og jaršvegsvernd. Rįšuneyti landbśnašarmįla fer meš mįlaflokkinn, og mikiš hefur žar skort į hlutlęg vinnubrögš, skżra stefnumótun og vistfręšileg tök undirstofnana žess. Ķ gróšur- og jaršvegsvernd og sjįlfbęrri landnżtingu bķšur gķfurlegt verkefni žar sem margir žyrftu aš leggjast į įrar śt frį vel skilgreindum markmišum. Žaš sem hér er sagt um nįttśruaušlindir ķ sjó og į landi į einnig viš um ašrar atvinnugreinar, žar į mešal feršažjónustu sem gerir śt į nįttśru landsins og menningu ķbśanna.

Orkunżting ķ öngstręti

Um stefnuna ķ orkunżtingu rķkir nś strķšsįstand og stjórnvöld viršast helst kunna žau rįš um žessar mundir aš hella olķu į eld. Af hįlfu rķkisstjórnar er stefnt aš žvķ aš binda stóran hluta af virkjanlegri orku ķ žungaišnaši og žaš sem fyrst. Tvęr risaįlverksmišjur eru ķ undirbśningi meš ašild og blessun stjórnvalda. Til samans žurfa žessar verksmišjur um 10 terawattstundir af raforku į įri, en heildarframleišsla raforku ķ landinu er um žessar mundir nįlęgt 7 teravattstundir. Samtķmis eru ķ undirbśningi fleiri orkufrek fyrirtęki eins og magnesķumverksmišja, fyrir utan skuldbindingar gagnvart ĶSAL og Ķslenska jįrnblendifélaginu į kostakjörum.

Lengi hafa orkuyfirvöld tališ orkuforša ķ hagkvęmu vatnsafli hérlendis um 30 teravattstundir. Žį er ekki horft neitt į umhverfisįhrif og Gullfoss og Dettisfoss meštaldir, svo dęmi sé tekiš. Helminga ętti žessa višmišunartölu vegna nįttśruverndar žegar spįš er ķ framtķšina en žess utan er aušvitaš hęgt aš sękja talsvert af raforku ķ jaršvarma, vind og fleiri orkugjafa. Ašalatrišiš er aš meš nśverandi stefnu er veriš aš efna ķ mjög haršan hnśt.

Hafa ber ķ huga aš ķ orši kvešnu žykjast stjórnvöld hlišholl vetnissamfélagi ķ framtķšinni, ž.e. aš vetni eša skyldir orkugjafar framleiddir hérlendis leysi innflutt jaršefnaeldsneyti af hólmi. Orkan sem til žess žarf er aš minsta kosti 10 teravattstundir og žį mišaš viš bestu tękni ķ formi efnarafala. Sį žungaišnašur sem nś er į döfinni žrengir aš žessum möguleikum nema žeim mun haršar verši gengiš aš nįttśru landsins meš virkjunum.

Rammaįętlunin blekkingaleikur

Fyrir hįlfu öšru įri settu stjórnvöld af staš vinnu viš svonefnda Rammaįętlun um nżtingu vatnsafls og jaršvarma. Gefiš var ķ skyn aš meš henni ętti aš leggja faglegan grunn aš įkvöršunum um forgangsröšun um nżtingu og žį um leiš hvaša svęši ętti aš varšveita óröskuš til framtķšar. Margt įgętt fólk gaf kost į sér til starfa aš žessu verkefni undir forystu Sveinbjörns Björnssonar ešlisfręšings. Sį galli var į mįlinu frį byrjun aš verkefniš var sett undir forręši išnašarrįšuneytis en ekki umhverfisrįšuneytis, eins og og gerist ķ Noregi žašan sem forskriftin er aš öšru leyti fengin. - Af hįlfu rįšherra var lįtiš aš žvķ liggja aš Rammaįętlunin ętti aš verša tęki til aš leggja grunn aš sįttum og mįlamišlunum. Forsenda žess aš svo gęti oršiš var aušvitaš aš bešiš vęri heildstęšrar nišurstöšu og stórišjuįform meš tilheyrandi virkjunum yršu sett ķ bišstöšu į mešan. Eins og alžjóš veit hefur raunin oršiš žveröfug og aldrei veriš teflt fastar į stórišjuframkvęmdir en einmitt nś. Nįin tengsl eru į milli žessarar stefnu og afstöšu Ķslands ķ loftslagsmįlum, žar sem krafist er undanžįgu vegna losunar gróšurhśsalofttegunda frį stórišjufyrirtękjum.

Umhverfisrįšuneyti ķ bóndabeygju

Žegar leitaš er skżringa į veikri stöšu umhverfismįla ķ stefnumörkun stjórnvalda veršur ekki framhjį žvķ horft aš sjįlf stjórnstöšin, umhverfisrįšuneytiš, er langt frį žvķ aš rķsa undir nafni og vęntingum. Fjįrsvelti stofana rįšuneytisins er višvarandi, eins og m.a. bitnar tilfinnanlega į Nįttśruvernd rķksins og Hollustuvernd. Brżnt er lķka aš styrkja sjįlft rįšuneytiš til mikilla muna frį žvķ sem nś er. Öll rök standa til žess aš umhverfisrįšuneytiš gegni lykilhlutverki įsamt rįšuneytum efnahagsmįla žegar um stefnumörkun til framtķšar er aš ręša. Samtvinna žarf umhverfisstefnu hagręnum žįttum og leggja mat į gildi óspilltrar nįttśru.

Ķ nśverandi stjórnarsamstarfi birtist umhverfisrįšuneytiš mörgum sem handlangari išnašarrįšuneytisins, m.a. ķ śrskuršum ķ viškvęmum kęrumįlum. Veikleiki rįšuneytisins birtist einnig ķ slökum undirbśningi lagafrumvarpa og ķ vanrękslu viš aš sinna alžjóšasamningum į umhverfissviši sem Ķsland hefur gerst ašili aš sķšustu tķu įr. Dęmi um žaš er Rķó-samningurinn um varšveislu lķffręšilegrar fjölbreytni sem žjóšin hefur nįnast ekkert frétt af sķšan hann var stašfestur af Ķslands hįlfu 1994. Innflutningur erfšaefnis, framandi tegunda og erfšabreyttra matvęla eru jafnframt stór sviš žar sem flest er unniš meš hangandi hendi, en fleiri rįšuneyti eiga žar hlut aš mįli. Žessi dapurlega staša endurspeglar fyrst og fremst skilningsleysi valdhafa į gildi framsękinnar stefnu ķ umhverfismįlum.

Horft fram į veg

Sjįlfbęr žróun ķslensks samfélags er enn fjarlęgur draumur og flest ķ molum sem til žarf aš hann rętist. Gjörbreyting žarf aš verša į stjórnarstefnu frį žvķ sem nś er žar sem umhverfismįl og gręn gildi yršu sett ķ forgang. Hverfa veršur frį blindri stórišjustefnu meš žeim miklu fórnum sem henni fylgir fyrir nįttśru og samfélag.

Fręšsla ķ skólum og fjölmišlum er afar mikilvęg meš žaš aš markmiši aš auka skilning į samhenginu ķ umhverfi okkar ķ stóru og smįu, allt frį heimilshaldi og daglegri breytni til efnahagsmįla og stjórnmįla ķ vķšu samhengi. Fį žarf sem flesta til virkrar barįttu fyrir betra umhverfi og sjįlfbęrri žróun samfélagsins. Frjįls samtök įhugafólks um umhverfismįl gegna žar žżšingarmiklu hlutverki en fį hér langtum minni stušning en ķ nįgrannalöndum.

Fįtt sżnist brżnna fyrir Ķslendinga en aš standa vörš um óspillt umhverfi og bęta śr žvķ sem aflaga hefur fariš. Framsżni į žessu sviši mun skila sér ķ góšum efnahag og farsęld til lengri tķma litiš.

Hjörleifur Guttormsson

 

 


Til baka | | Heim