Hjörleifur Guttormsson 6. júní 2002

Ķ tilefni įrbókar um sunnanverša Austfirši
Įvarp flutt į kynningu Feršafélags Ķslands, Mörkinni 6, Reykjavķk.

1

Ķ sumar eru 36 įr lišin frį žvķ ég fór mķna fyrstu ferš landleišis um sögusviš žeirrar įrbókar Feršafélagsins sem hér er veriš aš kynna. Ég hafši sammęlst viš Helga Hallgrķmsson nįttśrufręšing, žį forstöšumann Nįttśrugripasafnsins į Akureyri um sameiginlega ferš um žetta svęši meš söfnun nįttśrugripa fyrir augum, en uppbygging nįttśrugripasafns ķ Neskaupstaš var žį nżkomin į dagskrį. Viš komum vķša viš og fórum hęgt yfir og žaš sem fyrir augu bar var okkur bįšum talsverš opinberun. Viš įlpušumst m. a. inn fyrir giršingu herstöšvarinnar į Stokksnesi eftir aš hafa heyrt aš žar hefši viš sprengingu komiš upp gabbrógrjót meš glópagulli. Ekki veit ég hvorir uršu smeikari yfirmenn herstöšvarinar eša viš er upp komst um feršir okkar, en allt endaši žetta žó vel og viš vorum ekki settir ķ jįrn. Tvęr myndir, frį Lónsheiši og Djśpavogi teknar ķ žessari ferš, hafa rataš inn į sķšur fyrirliggjandi įrbókar. Fljótlega fjölgaši feršum mķnum um žessar slóšir til rannsókna og ķ erindrekstri fyrir Nįttśruverndarsamtök Austurlands og Nįttśruverndarrįš. Fyrstu įrbókina fyrir Feršafélagiš skrifaši ég um Austfjaršafjöll 1974 og žar voru Stafafellsfjöll eša Lónsöręfi nokkur žungamišja. Žetta var žó ašeins upphafiš, žvķ aš sem žingmašur frį 1978 įtti ég ķ röska tvo įratugi ótal erindi um žennan landshluta, en eyddi žar einnig sumarleyfum ķ gönguferšum meš góšu fólki. Žegar sammęli varš um žaš viš ritnefnd įrbókar į įrinu 1999 aš ég efndi ķ rit um sušurhluta Austfjarša gekk ég glašur til žess verks. Žį nęgšu mér žó ekki fyrri kynni. Ķ margar eyšur žurfti aš fylla, kanna fjölda heimilda, skoša króka og kima ķ landi sem oršiš höfšu śtundan og lķta į allt svęšiš, sögu, mannlķf og nįttśru meš samfellda frįsögn fyrir augum. Fjöldi manns hefur meš einum og öšrum hętti ašstošaš mig viš žetta verk og žaš hefur ekki sķst veriš įnęgjulegt aš stofna til tengsla viš heimafólk og żmsa sérfróša og ylja upp gömul kynni ķ nżju samhengi. Prófarkalesarar og valinkunn prentsmišja eiga lķka sinn žįtt ķ śtkomunni aš ógleymdum ritstjóranum.

2

Austfiršir hafa fyrr og sķšar legiš allfjarri hringišu įtaka og stórvišburša ķ landsmįlum. Žó bar sęfarendur aš vonum einna fyrst upp aš sunnanveršum Austfjöršum og skildu sumir žar eftir sig nokkur spor: Rómverjar aš tališ er snemma į öldum, sķšar ef til vill Papar, žį norręnir menn eins og Naddoddur og fóstbręšurnir Ingólfur og Hjörleifur, sķšar landnįmsmenn, ķ könnunarferš. Žangbrandur kristniboši įtti hér sögulega višdvöl og ótrślega mörg minni og örnefni tengjast komu žessa vķgaklerks. Röskum sex öldum sķšar létu žręlasalar frį Algeirsborg greipar sópa į Austfjöršum sunnan Reyšarfjaršar og aš vonum gaf heimsókn žeirra efni ķ mörg sagnaminni og örnefni, allt sveipaš nokkrum reyfarablę en žó einnig stutt gildum heimildum. En į milli slķkra fįtķšra heimsókna og hervirkja žraukaši alžżša manna og studdist viš land og sjó eftir föngum. Hśn lagši til ašalefniš ķ sögu žessa landshluta ķ ellefuhundruš įr og žaš er fjölbreyttur efnivišur, aš miklu leyti óskrįšur.

3

Nįttśra žessa svęšis er aš sönnu stórbrotin, eins og myndir ķ įrbók eiga aš bera einhvern vott um. Inn ķ Austfjaršablįgrżtiš fléttast óregla og litaušgi jaršmyndana frį mörgum fornum eldfjöllum og steinarķki er žar aš sama skapi fjölskrśšugt. Inn śr syšstu fjöršunum, Įlftafirši og Hamarsfirši, ganga firnalangir og nś óbyggšir dalir vestur undir Lónsöręfi og renna aš lokum saman viš hįsléttuna miklu sem kölluš er Hraun. Svonefndar dalbętur taka viš innarlega žar sem dalir hękka og žrengjast og styttist aš stafni. Ramminn um bśsetuna var og er enn tilkomumikill og jafnvel tröllslegur. Ķ sumum dalanna, eins og į Flugustašadal og Fossįrdal, var byggš fram eftir öldum en ķ eyši frį svartadauša eša sķšar. Allt er žetta lķtiš kannaš af fornleifafręšingum og blasa viš rannsóknaverkefni nįnast viš hvert fótmįl og sumt žolir enga biš vegna eyšingarafla. Meš ströndum fram eru enn vķša menjar um śtręši og sjósókn eins og Styrmishöfn ķ Įlftafirši er gott dęmi um. Sķšast var žar żtt įrabįti śr vör 1949, formašur Gušmundur Eyjólfsson į Žvottį og eftirtekjan 130 vęnir žorskar. Heil eilķfš sżnist skilja okkur nśtķmafólk frį slķkri lķfsbjörg. Seljabśskapur var nįnast regla į stórbżlum fram eftir öldum eins og örnefni og rśstir bera vott um, en hefur lķtill gaumur veriš gefinn til žessa. Sum selin gętu hafa byggst upp į fornbżlum, eins og seliš į Bślandsdal žar sem ķ įrdaga gęti hafa stašiš jöršin Bśland sunnan undir Gošaborg ķ Bślandstindi. Kaupstašurinn forni ķ Gautavķk meš ašalhöfn fyrir žetta svęši frį landnįmstķš fram um 1500 aš verslun fęršist ķ Fżluvog og til Djśpavogs bķšur rżnenda. Frumkönnun gerš sumariš 1979 bendir til mikilla minja į žessum staš. Vęri ekki forvitnilegt aš gera žęr sżnilegar gestum og gangandi? Hvers kyns minjar um bśsetu fyrri alda į kotum, hjįleigum og stórbżlum, liggja óskrįšar og tilviljun ręšur hvenęr umturnaš veršur žvķ sem eftir er óraskaš og bjargast hefur undan jaršżtu og gröfu til žessa. Hvar er komiš viršingu okkar og umhyggju fyrir žessum arfi?

4

Skrįning örnefna hefur komist į rekspöl sķšustu hįlfa öldina, žótt engan veginn sé lokiš, hvaš žį aš śr žeim fjįrsjóši hafi veriš unniš aš rįši. Dr. Stefįn Einarsson sem skrifaši tvęr įrbękur um Austfirši fyrir hartnęr hįlfri öld var brautryšjandi ķ örnefnaskrįningu eystra, en margir hafa sķšar lagt žar hönd aš verki. Śr žessum brunni hefur skrįsetjari įrbókar nś ausiš, kannski of ótępilega į stundum, og ķ samvinnu viš Gušmund Ó. Ingvarsson landfręšing sem teiknaš hefur kortin ķ įrbók, reynt aš halda helstu örnefnum til haga og leišrétta misfęrslur sem vķša er aš finna į landabréfum af žessu svęši. Žótt miklu hafi veriš bjargaš ķ hśs Örnefnastofnunar er skrįsetningu örnefna engan veginn lokiš og stašsetning žeirra ótrygg uns fest hefur veriš ķ hnitakerfi. Įlitaefni tengd örnefnum eru mörg. Sama fjall eša fjallstindur hefur mismunandi heiti eftir žvķ hvašan į er litiš, eins og alžekkt er af Bakranga, öšru nafni Ógöngufjalli eša Galta [Skuggabjörgum] ķ Köldukinn. Erfitt er aš halda slķkum margnefnum til haga į uppdrįttum og af žeim spretta deilur og stundum miskilningur. Framburšur og rithįttur örnefna er vķša į reiki, jafnvel innan sama byggšarlags. Dżrhundstindur og Žórusfjall ķ Breišdal og Kyrrvķkurskrišur ķ Fįskrśšsfirši eru dęmi um žetta. Mišstżrš mįlvöndunarstefna og forskrift um réttritun er ekki alltaf hallkvęm menningarlegri fjölbreytni og fyrir geymd stašbundinna sérkenna. Flįmęli lifši góšu lķfi sunnan til į Austfjöršum į sķšustu öld, en er mjög į undanhaldi eša horfiš aš mestu. Eigum viš aš sakna žess? Menn spuršu hvort rita ętti opiš eša lokaš e, - e įtti aš rita lokaš og meš punkti ķ oršum eins og venur og selungur. Enn finnst fólk į įrbókarsvęšinu sem kannast viš eša er munntamur gamli framburšurinn meš r ķ vķši-örnefnum eins og Vķširnes og Vķširdalur. Af hellra-örnefnum er mżgrśtur og r-iš skżrt ķ framburši eldra fólks. Ég held meira mętti huga aš mįlfarsžįttum og stašbundnum sérkennum en hingaš til og koma nišurstöšum rannsókna į framfęri viš alžżšu manna eins og bryddaš hefur veriš upp į nżlega meš skaftfellskan framburš, en hans gętir reyndar einnig austur eftir fjöršum. Svo er einnig um atviksoršiš "fram" ķ merkingunni śt til sjįvar og "hnśkur" ķ staš hnjśkur, en hnjśkur veršur rįšandi er austar dregur. Žessa upptalningu mętti lengja meš įbendingum um eyktamörk, lżrita og völvuleiši, en nóg er vķst komiš af fyrnsku ķ žessu spjalli og skammt ķ ég dragi fram saušskinnsskóna.

5

Jón Finnbogason vegaverkstjóri og ljósfašir bjó ķ Höskuldsstašaseli. Hann var fjölhęfur og dulvķs 19. aldarmašur og er getiš ķ įrbók eins og vera ber. "Greyiš mitt" var orštak hans ķ samręšum viš hįa sem lįga. Vegaframkvęmdir voru lengi vel į forręši sżslna og sżsluvegir fyrst nżlega aflagšir įsamt sżslum sem lögsagnarumdęmum. Sżslumašur Sunnmżlinga įtti leiš um Breišdalsheiši og var Jón žar ķ vegavinnueš m sķnu liši. Sżslumašur hafši orš į žvķ aš mennirnir héldu illa įfram viš vinnuna. Jón svaraši aš bragši: "Žeir eru aš horfa į žig, greyiš". - Nś hafiš žiš mįtt hlusta og horfa óžarflega lengi į mig garminn, og mįl aš beina sjónum annaš. Hafiš heila žökk fyrir komuna į žessa įrbókarkynningu og žolinmęši ykkar og ašstoš viš žann skrįsetjara sem hér skilar verki. Feršafélaginu óska ég heilla į tķmamótum. Žaš félag veršskuldar stušning sem flestra landsmanna.

Hjörleifur Guttormsson

 

 


Til baka | | Heim