Hj÷rleifur Guttormsson 1. j˙lÝ 2005

Kßrahnj˙kavirkjun ľ stŠrstu mist÷k sÝ­ari tÝma?

Greinin birtist ß­ur Ý KÝmbla­inu, 12. ßrg. 2005

 

Ůrj˙ ßr eru li­in frß ■vÝ a­ l÷g voru sett sem heimila byggingu Kßrahnj˙kavirkjunar og framkvŠmdir hafa n˙ sta­i­ yfir Ý tv÷ ßr. FramkvŠmdir vi­ ßlver Alcoa ß Rey­arfir­i hˇfust sl. haust og Landsvirkjun hefur skuldbundi­ sig til a­ sjß fyrirtŠkinu fyrir orku vori­ 2007. Eigi a­ standa vi­ ■a­ ■arf a­ byrja a­ safna vatni Ý Hßlslˇn veturinn 2006-2007. NŠstu tv÷ ßr munu einkennast af gÝfurlegu ßlagi ß Ýslenskt efnahagskerfi og vinnumarka­ af v÷ldum ■essara sam■Šttu stˇri­juframkŠmda. ═ ■essu greinarkorni ver­ur stikla­ ß nokkrum atri­um sem var­a fortÝ­ og hugsanleg framtÝ­arßhrif ■essa umdeildasta mßls sÝ­ustu ßratuga hÚrlendis sem minnir n˙ ß sig dag hvern.

 

Rannsˇknir og verndara­ger­ir

Sß sem ■etta skrifar hefur frß ■vÝ 1972 haft allnßin kynni afá ■vÝ svŠ­i sem Kßrahnj˙kavirkjun tekur til. Ůß um hausti­ kom Úg fyrst a­ Hafrahvammaglj˙fri og Ý GrßgŠsadal og Kverkfj÷ll. Ůessi einstŠ­a nßtt˙rusmÝ­ var ■ß enn fßum kunn utan heimafˇlki eins og fleiri svŠ­i nor­an Vatnaj÷kuls sem n˙ eru ß allra v÷rum. Nokkrum ßrum seinna haf­i Úg umsjˇn me­ nßtt˙rufarsk÷nnun ß svŠ­i J÷kulsßr Ý Fljˇtsdal og J÷kulsßr ß Dal.[1] Myndir sem birtast me­ greininni eru teknar ß ßrunum 1977-1980. Til k÷nnunarinnar var stofna­ a­ tilhlutan samstarfsnefndar Nßtt˙ruverndarrß­s og i­na­arrß­uneytisins (SINO) sem komi­ var ß fˇt ßri­ 1972 a­ frumkvŠ­i Nßtt˙ruverndarrß­s og var h˙n einskonar forleikur a­ mati ß umhverfisßhrifum sem l÷g voru fyrst sett um tveimur ßratugum sÝ­ar.

Nßtt˙ruverndarsamt÷k Austurlands (NAUST) sem stofnu­ voru ßri­ 1970 hafa lßti­ sig miklu var­a hßlendi­ nor­an Vatnaj÷kuls og řtt ß eftir um rannsˇknir og verndara­ger­ir. Tv÷ svŠ­i ß ■essum slˇ­um voru fri­lřst af Nßtt˙ruverndarrß­i ß ßttunda ßratugnum, Hvannalindir 1973 og Kringilsßrrani 1975. ┴ opinbera nßtt˙ruminjaskrß voru tekin 1978 EyjabakkasvŠ­i­, Hafrahvammaglj˙fur og Kverkfj÷ll ßsamt Krepputungu en sÝ­ar SnŠfell og Vestur÷rŠfi og Fagridalur og GrßgŠsadalur. Íllu ■essu svŠ­i er lřst Ý ßrbˇk Fer­afÚlags ═slands 1987.[2]

Unni­ er ßfram a­ undirb˙ningi Vatnaj÷kuls■jˇ­gar­s og vaxandi ßhugi er ß stofnun hans n˙ sex ßrum eftir a­ Al■ingi fÚllst ß till÷gu mÝna ■ar a­ l˙tandi.[3] RÝkisstjˇrnin sam■ykkti 25. jan˙ar 2005 umbo­ til umhverfisrß­herra a­ vinna a­ ■vÝ a­á fella landsvŠ­i nor­an Vatnaj÷kuls a­ me­talinni J÷kulsß ß Fj÷llum og helstu ■verßmá inn Ý ■jˇ­gar­inn Ý samrß­i vi­ heimamenn og hagsmunaa­ila.[4]

 

 

┴t÷k um landnotkun og stˇri­ju

Ferli­ sem leiddi til n˙verandi st÷­u stˇri­jumßla ß Austurlandi hˇfst Ý ßg˙stlok 1997 me­ tilkynningu Halldˇrs ┴sgrÝmssonar, ■ß utanrÝkisrß­herra og 1. ■ingmanns Austurlands, ■ess efnis a­ samningar vŠru vel ß veg komnir milli Ýslenskra stjˇrnvalda og Norsk Hydro um byggingu allt a­ 400 ■˙sund tonna ßlvers ß Rey­arfir­i.[5] Engin teljandi umrŠ­a e­a kynning ß ■essari hugmynd haf­i ■ß ßtt sÚr sta­ eystra og h˙n kom ■vÝ eins og ■ruma yfir Austfir­inga sem a­ra. Engin teljandi umrŠ­a e­a ■rřstingur ß stˇri­ju haf­i ■ß veri­ Ý fjˇr­ungnum frß 1990 og ekki gert rß­ fyrir neinum slÝkum i­na­i Ý a­alskipulagi Rey­arfjar­ar sem sam■ykkt var 1992. Margir f÷gnu­u ■ˇ ■essari ˇvŠntu yfirlřsingu rß­herrans en undirrita­ur var Ý hˇpi ■eirra sem v÷ru­u strax vi­, me­al annars vegna yfir■yrmandi stŠr­ar fyrirhuga­rar verksmi­ju og ■eirra stˇrvirkjana sem h˙n kalla­i ß. Sta­arvalsnefnd um i­nrekstur sem starfa­i ß vegum i­na­arrß­uneytisins ß ßttunda ßratugnum haf­i komist a­ ■eirri ni­urst÷­u a­ s÷kum fÚlagslegra a­stŠ­na og fßmennis henta­i Rey­arfj÷r­ur ekki fyrir i­nfyrirtŠki eins og ßlver sem ■yrfti ß m÷rg hundru­ manna vinnuafli a­ halda.[6] ═ upphafi var lßti­ Ý ve­ri vaka a­ upphafsßfangi yr­i langtum minni verksmi­ja sem sni­in vŠri a­ orku frß J÷kulsß Ý Fljˇtsdal (Fljˇtsdalsvirkjun).[7] Ůau ßform stˇ­u hins vegar ekki lengi og tŠpu ßri sÝ­ar var Kßrahnj˙kavirkjun ákynnt til s÷gunnar.[8] ┴framhaldandi deilur um umhverfis■Štti mßlsins ur­u hins vegar ßsamt fleiru til ■ess a­ Ý mars 2002 kippti Norsk Hydro a­ sÚr hendinni og Alcoa kom nßnast eins og hendi vŠri veifa­ Ý ■ess sta­.[9] LÝti­ sem ekkert hefur komi­ fram opinberlega um hva­ ger­ist a­ tjaldabaki Ý ■essum sviptingum en vafalaust hefur lßgt raforkuver­ og ˇkeypis losun grˇ­urh˙salofts rß­i­ miklu um ßhuga Alcoa.

 

áKßrahnj˙kavirkjun fŠr falleinkunn

Mat ß umhverfisßhrifum Kßrahnj˙kavirkjunar var um margt s÷gulegt. Landsvirkjun efndi til vÝ­tŠkra rannsˇkna ß umhverfisßhrifum virkjunarinnar til a­ undirbyggja matsskřrslu[10] en tÝminn sem til rannsˇknanna var vari­ var a­ margra mati alltof stuttur. Rannsˇknirnar leiddu hins vegar Ý ljˇs stˇrfellda nßtt˙rfarsr÷skun ß fj÷lm÷rgum svi­um ef Ý virkjunina yr­i rß­ist. Ůetta vi­urkenndi framkvŠmdara­ilinn en setti hinsvegar Ý lok skřrslunnar fram eftirfarandi ˇsk:

 

,Ni­ursta­a Landsvirkjunar er a­ umhverfisßhrif virkjunarinnar sÚu innan vi­unandi marka Ý ljˇsi ■ess efnahagslega ßvinnings sem vŠntanleg virkjun mun skila ■jˇ­inni og ■eirrar atvinnu■rˇunar sem s÷lu orkunnar fylgir. FramkvŠmdara­ili ˇskar ■vÝ eftir ■vÝ a­ fallist ver­i ß framkvŠmdina. (bls. 162)

 

Ůessu til r÷kstu­nings sag­i ennfremur Ýá skřrslunni:

 

═ hnotskurn ■arf ßkv÷r­un um hvort Kßrahnj˙kavirkjun sÚ rÚttlŠtanleg Ý ■jˇ­hagslegu tilliti a­ byggjast ß mati ß ■vÝ hvort samfÚlagslegur og efnahagslegur ßvinningur vegi ■yngra en nßtt˙rufarsleg umhverfisßhrif.

 

Ůessum mßlatilb˙na­i andmŠlti undirrita­ur eindregi­ ßsamt fj÷lm÷rgum ÷­rum atri­um Ý matsskřrslunni. Benti Úg ß Ý athugasemdum til Skipulagsstofnunar 14. j˙nÝ 2001[11] a­ ■essi mßlsme­fer­ gengi Ý berh÷gg vi­ ßkvŠ­i laga nr. 106/2000 um mat ß umhverfisßhrifum, bŠ­i markmi­ (1. gr.) og skilgreiningu laganna ß umhverfi (3. gr. j.) og hva­ felast eigi Ý mati ß ■vÝ. Me­ s÷mu nßlgun vŠri au­sŠilega hŠgt a­ rÚttlŠta hva­a nßtt˙ruspj÷ll sem er me­ skÝrskotun til efnahagslegs ßvinnings, Gullfoss, Geysir, Dettifoss og Ůjˇrsßrver ekki undanskilin. Skipulagsstofnun felldi 1. ßg˙st 2001 ■ann ˙rskur­ a­ Kßrahnj˙kavirkjun ylli verulegum umhverfisßhrifum og hafna­i me­ ■vÝ virkjuninni. Hins vegar fÚllst stofnunin ekki ß ofangreinda t˙lkun mÝna ß l÷gunum. Ůa­ ger­i hins vegar umhverfisrß­uneyti­ Ý ˙rskur­i sÝnum 20. desember 2001. Ůar segir rß­uneyti­ m.a.:

 

Me­ vÝsun til fyrirmŠla 75. gr. stjˇrnarskrßrinnar er ■a­ ßlit rß­uneytisins a­ ekki sÚ unnt a­ skřra hugtaki­ samfÚlag Ý j-li­ 3. gr. laga nr. 106/2000 [l÷g um mat ß umhverfisßhrifum] svo r˙mt a­ ■a­ taki til ar­semi framkvŠmdar sem slÝkrar. Ůar af lei­andi er ■a­ atri­i ekki eitt ■eirra, sem lÝta ber til ■egar umhverfisßhrif framkvŠmdar eru metin ... [og einnig] ... áleikur vafi ß ■vÝ hvort mat ß umhverfisßhrifum taki jafnframt til mats ß ■jˇ­hagslegum ßhrifum. Undir ■a­ sÝ­arnefnda fellur t.d. a­ meta hva­a ßhrif fyrirhugu­ framkvŠmd muni hafa ß hagv÷xt, atvinnustig og efnahagslega velsŠld ß landsvÝsu. (bls. 114)

 

Ůessi vi­urkenning rß­uneytisins ß a­ Úg hef­i t˙lka­ l÷gin rÚtt hef­i augljˇslega ßtt a­ lei­a enn frekar en ella til a­ rß­herra sta­festi ni­urst÷­u Skipulagsstofnunar. Svo fˇr ■ˇ ekki. Rß­uneyti­ efndi strax hausti­ 2001 til nřs matsferlis ß eigin vegum, tˇk vi­ frekari g÷gnum frß Landsvirkjun og kˇrˇna­i sk÷punarverki­ 20. desember 2001 me­ ■vÝ a­ sn˙a vi­ ni­urst÷­u Skipulagsstofnunar og fallast ß Kßrahnj˙kavirkjun me­ tilteknum skilyr­um, m. a. var­andi umfang virkjunarinnar, ßfoksvarnir, vi­br÷g­ vi­ ney­arßstandi, v÷ktun og rannsˇknir. Vi­ blasir a­ me­ ■essu var af hßlfu umhverfisrß­herra kve­inn upp ■r÷ngur pˇlitÝskur ˙rskur­ur fjarri ■vÝ a­ vera hlutlŠgur e­a bygg­ur ß efnislegum r÷kum.

 

 

 

Sta­an n˙ ■remur ßrum sÝ­ar

Sta­an Ý stˇri­juframkvŠmdunum eystra hefur smßm saman veri­ a­ taka ß sig allt a­ra og dekkri mynd en talsmenn ■eirra og ßbyrg­ara­ilar drˇgu upp fyrirfram. Sami­ var vi­ Ýtalska verktakafyrirtŠki­ Impregilo Ý ßrsbyrjun 2003 um a­ byggja Kßrahnj˙kastÝflu og bora a­rennslisg÷ng virkjunarinnar. Komi­ hefur Ý ljˇs a­ um undirbo­ var a­ rŠ­a, byggt ß lßgmarkst÷xtum og ˇfullnŠgjandi a­b˙na­i starfsmanna. Vi­urkennt hefur veri­ af talsmanni Landsvirkjunar a­ sta­hŠfingar um a­ me­ mˇtvŠgisa­ger­um ver­i komi­ Ý veg fyrir ßfok frß Hßlslˇni vŠru ˇraunsŠjar. Margt er ß huldu um ■a­ hvernig fylgt ver­i eftir skilyr­um Ý ˙rskur­i umhverfisrß­herra, m.a. vegna v÷ktunar og um frekari rannsˇknir til reyna a­ draga ˙r neikvŠ­um umhverfisßhrifum vegna framkvŠmdanna.

Ůß liggur n˙ fyrir a­ jar­frŠ­ilegum undirb˙ningsrannsˇknum vegna virkjunarinnar var stˇrlega ßfßtt. Sta­hŠft var Ý matsskřrsluá Landsvirkjunar a­ bergi­ ß stÝflustŠ­unum ■remur henta­i vel sem grunnur fyrir ■Šr og a­ hinir řmsu bergtŠknilegu eiginleikar hef­u veri­ rannsaka­ir.[12] Allt anna­ hefur komi­ Ý ljˇs eftir a­ framkvŠmdirnar hˇfust. Misgengi eru ß stÝflustŠ­unum og jar­hiti ■eim tengdur ˙tbeiddari en ß­ur var tali­. HÚr er ß ˇtraustum grunni rß­ist Ý kostna­ars÷mustu framkvŠmd ═slandss÷gunnar.[13] Sß hluti Austfir­inga sem lÚt blindast af flugeldasřningum vi­ upphaf framkvŠmda er smßm saman a­ ßtta sig ß a­ stˇri­jan felur ekki Ý sÚr neina allsherjarlausn. FÚlagsleg ßhrifá framkvŠmdanna vÝsa n˙ ■egar Ý a­ra ßtt en fram var haldi­ Ý ßlitsger­um vegna mats ß umhverfisßhrifum[14], sbr. k÷nnun frß haustinu 2004.[15]

 

Ëhˇfleg ßhŠtta ß m÷rgum svi­um

S˙ efnahagslega ßhŠtta sem tekin er me­ Kßrahnj˙kavirkjun og risaßlveri ß Rey­arfir­i er umfram skynsamleg m÷rk, jafnvel ■ˇtt gert sÚ rß­ fyrir a­ allt gangi samkvŠmt upphaflegum ߊtlunum. Nßtt˙rufarsr÷skunin er ■egar byrju­ a­ koma Ý ljˇs en mun birtast m÷nnum mun skřrar ß nŠstunni. HÚr er Ý fyrsta sinn veri­ a­ veita saman tveimur stˇrum j÷kulfljˇtum. RaflÝnur milli Fljˇtsdals og Rey­arfjar­ar eru hluti af framkvŠmdinni og munu setja mark sitt ß dali og hei­ar. BŠ­i nßtt˙rufarsr÷skunin og fÚlagsleg ßhrif ■essarar dřrkeyptu tilraunar koma fyrst endanlega Ý ljˇs eftir ßratugi, jafnvel aldir. ┴ me­an vofa yfir tŠknilegir brestir Ý mannvirkjum sem n˙ er veri­ a­ reisa innan eldst÷­vakerfis ■ar sem megineldst÷­ Ý Kverkfj÷llum er me­al gerenda. ═ ljˇsi allra ■essara ■ßtt bendir margt til a­ svara ver­i jßtandi spurningunni sem sett er fram Ý fyrirs÷gn ■essarar greinar.

ááááááááááá

Hj÷rleifur Guttormsson

 

 

 

 



[1] Nßtt˙rufarsk÷nnun ß virkjunarsvŠ­i J÷kulsßr Ý Fljˇtsdal og J÷kulsßr ß Dal. Skřrsla um rannsˇknir unnar ß vegum Nßtt˙rugripasafnsins Ý Neskaupsta­ fyrir Orkustofnun og Rafmagnsveitur rÝkisins. Hj÷rleifur Guttormsson (ritstjˇrn), Einar ١rarinsson, Kristbj÷rn Egilsson, Erling Ëlafsson, Hßkon A­alsteinsson. OS81002/VOD02, ReykjavÝk 1981.

[2] Hj÷rleifur Guttormsson: Nor­-Austurland ľ hßlendi og ey­ibygg­ir. ┴rbˇk Fer­afÚlags ═slands 1987.

[3] Tillaga til ■ingsßlyktunar um ■jˇ­gar­a ß mi­hßlendinu. Flutningsma­ur Hj÷rleifur Guttormsson. 16. mßl ß 123. l÷ggjafar■ingi 1998.

[4] FrÚttatikynning 25. jan˙ar 2005 ß vef umhverfisrß­uneytis.

[5] RŠ­a Halldˇrs ┴sgrÝmssonar ß a­alfundi Sambands sveitarfÚlaga Ý Austurlandskj÷rdŠmi ß Fßskr˙­sfir­i 29. ßg˙st 1997.

[6] Sta­arval fyrir orkufrekan i­na­. Forval. Sta­arvalsnefnd um i­nrekstur. I­na­arrß­uneyti. Mars 1983.

[7] Hallormssta­ayfirlřsing rÝkisstjˇrnarinnar, Norsk Hydro og Landsvirkjunar 29. j˙nÝ 1999.

[8] Falli­ var frß Fljˇtsdalsvirkjun Ý mars 2000, me­al annars vegna mikillar andst÷­u almennings vi­ uppist÷­ulˇn ß Eyjab÷kkum.  ═ kj÷lfari­ var undirritu­ nř yfirlřsing rÝkisstjˇrnar ═slands, Landsvirkjunar og Hydro Aluminium AS Ý Noregi, dˇtturfyrirtŠkis Norsk Hydro, um Noral-verkefni­ 24. maÝ 2000 af fyrrnefndum a­ilum og HŠfi, hf., og Rey­arßli, hf., ■ar sem umfang og tÝmaߊtlun verkefnisins var endursko­u­

[9] Hinn 23. mars 2002 var gefin ˙t sameiginleg yfirlřsing a­standenda Noral-verkefnisins um byggingu ßlvers ß Austurlandi ■ar sem Norsk Hydro drˇ sig ˙t ˙r verkefninu.  Ůann 19. aprÝl 2002 var sÝ­an tilkynnt a­ fulltr˙ar bandarÝska ßlfyrirtŠkisins Alcoa hef­u komi­ til landsins og ■ann 23. maÝ 2002 tilkynnti i­na­arrß­uneyti­ a­ nß­st hef­i samkomulag vi­ Alcoa um vi­rŠ­ur um byggingu ßlvers sem keypti orku frß Kßrahnj˙kavirkjun.  Hinn 19. j˙lÝ 2002 undirritu­u fulltr˙ar rÝkisstjˇrnar ═slands, Landsvirkjunar og Alcoa viljayfirlřsingu um framhald vi­rŠ­na um mat og hugsanlega framkvŠmd ß stˇri­juverkefni vegna byggingar ßlvers Ý Rey­arfir­i. 

[10] Kßrahnj˙kavirkjun. Allt a­ 750 MW. Mat ß umhverfisßhrifum. Skřrsla Ý maÝ 2001.

[11] HeimasÝ­a www.eldhorn.is/hjorleifur . Umhverfismßl. Mat ß umhverfisßhrifum. (dr÷g 12. j˙nÝ 2001)

[12] Kßrahnj˙kavirkjun. Allt a­ 750 MW. Mat ß umhverfisßhrifum. Skřrsla Ý maÝ 2001, s. 31.

[13] Hj÷rleifur Guttormsson: Hversu traustar eru undirst÷­ur Kßrahnj˙kastÝflu ogá Hßlslˇns? Morgunbla­i­ áááá30. desember 2004. Sjß einnig heimasÝ­u www.eldhorn.is/hjorleifur Af vettvangi dagsins.á - Vi­tal R┌V vi­ Jˇhannes Geir Sigurgeirssoná 23. febr˙ar 2005. - FrÚtt og vi­tal Morgunbla­sins vi­ Fri­rik Sˇfusson forstjˇra Landsvirkjunar 25. febr˙ar 2005.

[14] Kßrahnj˙kavirkjun. Mat ß samfÚlagsßhrifum. Rannsˇknastofnun Hßskˇlans ß Akureyri. Landsvirkjun Mars 2001.á ľ Mat ß samfÚlagslegum og efnahagslegum ßhrifum ßlvers ß Rey­arfir­i. Nřsir hf. Umsjˇn Athygli. Rey­arßl hf., maÝ 2001.

[15] Kjartan Ëlafsson: K÷nnun me­al fˇlks ß Austur- og Nor­austurlandi hausti­ 2004. Bygg­arannsˇknastofnun ═slands. Erindi flutt ß Fßskr˙­sfir­i 3. febr˙ar 2005.


Hj÷rleifur Guttormsson

 

 


Til baka | | Heim